A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - W - Z

WĘCH

powonienie; zmysł służący człowiekowi do kontaktowania się ze środowiskiem zewnętrznym. U zdrowych osób jest trzecim pod względem ważności (po wzroku i słuchu). Zawarte w narządzie W. receptory chemiczne przetwarzają bodźce wywołane podrażnieniem chemicznym w impulsy elektryczne pobudzające nie tylko korę mózgową, ale także inne, niezależne od świadomości części mózgowia. Każdy zapach pobudza wiele recepto-rów i każdy receptor reaguje na wiele zapachów, natomiast interpretacja bodźców w mózgowiu jest bardzo indywidualna (np. to, co dla jednego jest miłym zapachem, dla innego może być nie do zniesienia, gdyż kojarzy mu się z jakąś bardzo nieprzyjemną sytuacją z przeszłości). W. u większości ssaków pełni bardzo istotną rolę i w wielu przypadkach warunkuje ich przeżycie, natomiast u człowieka długo był uważany za zmysł związany z pewnymi odczuciami hedonistycznymi. Narząd powonienia człowieka jest doskonale rozwinięty (niektórzy odczuwają ponad 10 tysięcy zapachów), a ponad 1000 genów koduje syntezę białek receptorowych dla substancji zapachowych. Nabłonek węchowy zlokalizowany jest w górnej części jamy nosowej. Receptory W. wykazują bardzo szybką adaptację; nawet najbardziej intensywny, czasem bardzo niemiły zapach (np. siarkowodoru czy merkaptanów), szybko przestaje przeszkadzać i już w krótkim czasie staje się w ogóle niewyczuwalny. Poza głównym układem W., którego receptors' znajdują się w jamie nosowej (około 40mln komórek węchowych, podczas gdy psy około 1mlcl), stwierdzono istnienie dodatkowego układu. Receptory tego układu znajdują się w tszowym w górnej części jamy nosowej. Feromony wydzielane są przez gruczoły łojowe i potowe wraz z łojem i potem. Druga grupa zapachów to afrodyzjaki, olejki i perfumy, których podstawowe składniki uzyskiwano z wydzielin gruczołów różnych ssaków, a obecnie produkcją ich zajmuje się gigantycznie rozwinięty przemysł kosmetyczny. Jako, że psychika ludzka jest niezwykle skomplikowana i efekt bodźca zapachowego modyfikują genetycznie predyspozycje psychiczne oraz stan hormonalny osoby odbierającej dany sygnał. Zapachy (dużo bardziej niż obrazy i dźwięki! odgrywają znaczna role w przechowywaniu wydarzeń w pamięci. Zapach (i smaki może przywołać wspomnienia nawet po wielu latach, zwykle nieświadomie. Ten mechanizm nazywany jest efektem Prousta. Aromaty mają wpływ przede wszystkim na przypominanie sobie uczuć i emocji z przeszłości (gdy towarzyszyły dobrym wydarzeniom, uruchamiają pozytywne emocje, gdy złym, przywołują uczucia negatywne). Układ W. człowieka rozpoczyna funkcjonowanie już w życiu płodowym (np. zapach piersi matki pomaga śpiącemu noworodkowi odszukać jej sutek). Z wiekiem W. osłabia się nieco, ale nie bez znaczenia jest tryb życia - np. nałogowi palacze mają znacznie słabszy W. niż ludzie niepalący. Najczęściej przyczyną osłabienia lub całkowitej utraty W. (anosmia) są problemy laryngologiczne. Problemy z W. to zazwyczaj jeden z wielu objawów, obok takich, jak np. trudności z oddychaniem, chrapanie, bóle zatok i głowy.