A - B -
C - D -
E - F -
G - H -
I - J -
K - L -
M - N -
O - P -
R - S -
T - U -
W - Z
briogeneza, rozwój embrionalny, rozwój prenatalny; zaprogramowana i regulowana genetycznie, zasadniczo nieodwracalna sekwencja zmian anatomicznych i czynnościowych, w wyniku, której zapłodnione jajo rozwija się w zespół zróżnicowanych układów anatomicznych, tworzących rozwinięty wielokomórkowy ustrój. Na proces ten składają się: replikacja, wzrost i różnicowanie komórek oraz histo- i organogeneza. Okres rozwoju wewnątrzmacicznego człowieka od początku 2 tygodnia (8 dnia) do końca 8 tygodnia (56 dnia). Okres zarodkowy rozwoju człowieka poprzedzony jest tzw. okresem przedzarodkowym. W okresie przedzarodkowym, po zapłodnieniu, powstaje diploidalna zygota, z której następnie w wyniku serii podziałów (bruzdkowania) tworzy się organizm wielokomórkowy. Pierwszy podział mitotyczny ma miejsce po ok. 30 godzinach od zapłodnienia. W wyniku kolejnych podziałów mitotycznych zygoty dochodzi do stopniowego zwiększania się liczby komórek zarodka (elastomey), stadium zawierające 32 komórki to morula swym wyglądem przypominająca owoc morwy. Jej komórki kontynuują podziały tworząc kulistą blastulę. Blastula (u ssaków łożyskowych blastocysts) powstaje w wyniku bruzdkowania zapłodnionego jaja i ma zwykle kształt kulisty. Zbudowana jest z pojedynczej warstwy komórek (blastomerów), w utworzonej jamie znajduje się płyn. Blastula może być zbudowana z jednakowych blastomerów (bruzdkowanie równomierne) lub może składać się z blastomerów dużych markomerów i małych mikromerów (bruzdkowanie nierównomierne). Około 8 dnia rozwoju powstaje zawiązek ektodermy (epiblast) oraz zawiązek endodermy (hipoblast) - proces różnicowania się listków zarodkowych nosi nazwę gastrulacji. Pomiędzy 8 a 12 dniem dochodzi do implantacji blastocysts' w jamie macicy gdzie odbywa się dalszy rozwój zarodka. Od tego okresu u człowieka zarodek określany jest mianem embrionu, embrion posiada już wszystkie 3 warstwy komórek (ektoderma, mezoderma, endoderma). Z ektodermy (zewnętrznej warstwy embrionu), w wyniku dalszych przemian, powstanie naskórek wraz z jego wytworami (włosy, paznokcie, gruczoły skóry), nabłonek jamy ustnej i odbytu, ślinianki, szkliwo zębów, gruczoł mlekowy, ucho wewnętrzne i soczewka oka. Z endodermy powstają nabłonki przewodu pokarmowego, układów oddechowego i moczowego, a także tarczyca, wątroba i trzustka. Mezoderma natomiast daje początek skórze właściwej i tkance podskórnej, mięśniom poprzecznie prążkowanym, tkance mięśnioweji układowi naczyniowemu, powstaje z niej także śledziona oraz kora nadnerczy. Pierwotne pasmo przyszłej cewy nerwowej pojawia się ok. 16-17 dnia, mezoderma grubieje na końcu głowowym tworząc zawiązki serca i dużych naczyń. W okresie zarodkowym rozwoju człowieka rozpoczynają swoją pracę podstawowe układy niezbędne do życia. Około 20 dnia rozwoju pojawiają się skurcze serca, a następnego dnia pojawiają się krwinki płodowe, zaczyna się hemopoeza i limfopoeza. Niedługo potem pojawiają się naczynia krwionośne, z których część rozwija się w szypule łączącej worek omoczniowy i jamę brzuszną płodu. Szypuła ta daje początek pępowinie łączącej E. z naczyniami łożyska. Układ pokarmowy rozwija się od 3 tygodnia, kiedy to powstaje jelito pierwotne, w 5 tygodniu pojawia się zawiązek trzustki. Pojawienie się punktów kostnienia w kościach długich oraz rozpoczęcie hemopoezy w wątrobie kończy okres zarodkowy i rozpoczyna okres płodowy rozwoju człowieka (ok. 6 tygodnia), trwający do chwili porodu. Formowanie większości narządów kończy się ok. 12 tyg. ciąży. Jedynie układ nerwowy rozwija się przez cały okres ciąży. Rozwijają się również układy oddechowy i moczowy, część twarzowa czaszki oraz gonady i gruczoły dokrewne. Na rozwój płodu wpływa wiele czynników środowiskowych i genetycznych. Działając niekorzystnie mogą wywoływać powstawanie wad wrodzonych (rozwojowych), niekiedy uniemożliwiających jego przeżycie i zgon wewnątrz-maciczny z poronieniem lub wokół porodowy. Wszystko, co krąży we krwi matczynej (pokarm, leki, gazy) może dotrzeć do krwi płodu Niektóre z tych substancji mające niekorzystny wpływ na rozwój zwane są teratogennymi. Związki chemiczne lub inne czynniki oddziałujące na R mogą nie być szkodliwe w jednej, a wywierać szkodliwe działanie w innej, wcześniejszej lub późniejszej fazie życia płodowego. Zespół wad embrionu to embriopatia, a wady rozwojowe rozwijające się po 12 tyg.ciąży nazywane są jako fetopatia. W przebiegu rozwoju każdej struktury i każdego narządu istnieje faza szczególnej wrażliwości na działanie określonych niekorzystnych czynników. Zasadniczo ten krytyczny okres przypada na najwcześniejsze etapy rozwoju poszczególnych struktur i narządów (większość wad wrodzonych powstaje w wyniku działania czynników teratogennych do 12 tyg. ciąży), niejednokrotnie matka nie zdaje sobie sprawy z faktu bycia w ciąży i nie zachowuje należytej ostrożności. Przyczyny powodujące wady wrodzone mogą być nieznane lecz zidentyfikowano wiele czynników mogących powodować te zaburzenia np. embriopatia poalkoholowa u płodów matek nadużywających alkoholu w czasie ciąży (dystrofia wewnątrzmaciczna z dużą śmiertelnością okołoporodową, zahamowaniem rozwoju fizycznego i umysłowego, małogłowiem, niedorozwojem kości szczęki, wadami serca), różyczkowa zespół Gregga (wady powstają w okresie organogenezy, jeśli ciężarna przebyła w tym okresie różyczkę do 12tyg. ciąży; najczęstsze są wady serca, zmiany w dużych naczyniach krwio-nośnych, głuchoniemota, zmiany oczne i zaburzenia rozwoju umysłowego). Ocena zdrowia płodu w czasie ciąży opiera się na metodach diagnostyki prenatalnej, z których najważniejsze to: ultrasonografia, amniocenteza z badaniem genetycznym. Kontrola stanu R w okresie okołoporodowym opiera się na tradycyjnym osłuchiwaniu czynności serca oraz elektronicznym zapisie tej czynności w powiązaniu z czynnością skurczową macicy (kardiotokografia). Poza tym stosuje się inwazyjne badanie krwi włośniczkowej płodu, pobierając ją ze skóry główki dla oceny pH krwi (analiza utlenowania krwi płodowej). W ciąży prawidłowej (niskiego ryzyka) osłuchuje się (przy pomocy fotoskopu) brzuch rodzącej, co 15 minut w I fazie porodu i co 3 minuty w II. Elektroniczny zapis stosuje się w przypadkach podwyższonego ryzyka oraz w przypadkach, gdy istnieją zakłócenia prawidłowej czynności serca płodu.
ROZWÓJ ZARODKOWY CZŁOWIEKA
em-briogeneza, rozwój embrionalny, rozwój prenatalny; zaprogramowana i regulowana genetycznie, zasadniczo nieodwracalna sekwencja zmian anatomicznych i czynnościowych, w wyniku, której zapłodnione jajo rozwija się w zespół zróżnicowanych układów anatomicznych, tworzących rozwinięty wielokomórkowy ustrój. Na proces ten składają się: replikacja, wzrost i różnicowanie komórek oraz histo- i organogeneza. Okres rozwoju wewnątrzmacicznego człowieka od początku 2 tygodnia (8 dnia) do końca 8 tygodnia (56 dnia). Okres zarodkowy rozwoju człowieka poprzedzony jest tzw. okresem przedzarodkowym. W okresie przedzarodkowym, po zapłodnieniu, powstaje diploidalna zygota, z której następnie w wyniku serii podziałów (bruzdkowania) tworzy się organizm wielokomórkowy. Pierwszy podział mitotyczny ma miejsce po ok. 30 godzinach od zapłodnienia. W wyniku kolejnych podziałów mitotycznych zygoty dochodzi do stopniowego zwiększania się liczby komórek zarodka (elastomey), stadium zawierające 32 komórki to morula swym wyglądem przypominająca owoc morwy. Jej komórki kontynuują podziały tworząc kulistą blastulę. Blastula (u ssaków łożyskowych blastocysts) powstaje w wyniku bruzdkowania zapłodnionego jaja i ma zwykle kształt kulisty. Zbudowana jest z pojedynczej warstwy komórek (blastomerów), w utworzonej jamie znajduje się płyn. Blastula może być zbudowana z jednakowych blastomerów (bruzdkowanie równomierne) lub może składać się z blastomerów dużych markomerów i małych mikromerów (bruzdkowanie nierównomierne). Około 8 dnia rozwoju powstaje zawiązek ektodermy (epiblast) oraz zawiązek endodermy (hipoblast) - proces różnicowania się listków zarodkowych nosi nazwę gastrulacji. Pomiędzy 8 a 12 dniem dochodzi do implantacji blastocysts' w jamie macicy gdzie odbywa się dalszy rozwój zarodka. Od tego okresu u człowieka zarodek określany jest mianem embrionu, embrion posiada już wszystkie 3 warstwy komórek (ektoderma, mezoderma, endoderma). Z ektodermy (zewnętrznej warstwy embrionu), w wyniku dalszych przemian, powstanie naskórek wraz z jego wytworami (włosy, paznokcie, gruczoły skóry), nabłonek jamy ustnej i odbytu, ślinianki, szkliwo zębów, gruczoł mlekowy, ucho wewnętrzne i soczewka oka. Z endodermy powstają nabłonki przewodu pokarmowego, układów oddechowego i moczowego, a także tarczyca, wątroba i trzustka. Mezoderma natomiast daje początek skórze właściwej i tkance podskórnej, mięśniom poprzecznie prążkowanym, tkance mięśnioweji układowi naczyniowemu, powstaje z niej także śledziona oraz kora nadnerczy. Pierwotne pasmo przyszłej cewy nerwowej pojawia się ok. 16-17 dnia, mezoderma grubieje na końcu głowowym tworząc zawiązki serca i dużych naczyń. W okresie zarodkowym rozwoju człowieka rozpoczynają swoją pracę podstawowe układy niezbędne do życia. Około 20 dnia rozwoju pojawiają się skurcze serca, a następnego dnia pojawiają się krwinki płodowe, zaczyna się hemopoeza i limfopoeza. Niedługo potem pojawiają się naczynia krwionośne, z których część rozwija się w szypule łączącej worek omoczniowy i jamę brzuszną płodu. Szypuła ta daje początek pępowinie łączącej E. z naczyniami łożyska. Układ pokarmowy rozwija się od 3 tygodnia, kiedy to powstaje jelito pierwotne, w 5 tygodniu pojawia się zawiązek trzustki. Pojawienie się punktów kostnienia w kościach długich oraz rozpoczęcie hemopoezy w wątrobie kończy okres zarodkowy i rozpoczyna okres płodowy rozwoju człowieka (ok. 6 tygodnia), trwający do chwili porodu. Formowanie większości narządów kończy się ok. 12 tyg. ciąży. Jedynie układ nerwowy rozwija się przez cały okres ciąży. Rozwijają się również układy oddechowy i moczowy, część twarzowa czaszki oraz gonady i gruczoły dokrewne. Na rozwój płodu wpływa wiele czynników środowiskowych i genetycznych. Działając niekorzystnie mogą wywoływać powstawanie wad wrodzonych (rozwojowych), niekiedy uniemożliwiających jego przeżycie i zgon wewnątrz-maciczny z poronieniem lub wokół porodowy. Wszystko, co krąży we krwi matczynej (pokarm, leki, gazy) może dotrzeć do krwi płodu Niektóre z tych substancji mające niekorzystny wpływ na rozwój zwane są teratogennymi. Związki chemiczne lub inne czynniki oddziałujące na R mogą nie być szkodliwe w jednej, a wywierać szkodliwe działanie w innej, wcześniejszej lub późniejszej fazie życia płodowego. Zespół wad embrionu to embriopatia, a wady rozwojowe rozwijające się po 12 tyg.ciąży nazywane są jako fetopatia. W przebiegu rozwoju każdej struktury i każdego narządu istnieje faza szczególnej wrażliwości na działanie określonych niekorzystnych czynników. Zasadniczo ten krytyczny okres przypada na najwcześniejsze etapy rozwoju poszczególnych struktur i narządów (większość wad wrodzonych powstaje w wyniku działania czynników teratogennych do 12 tyg. ciąży), niejednokrotnie matka nie zdaje sobie sprawy z faktu bycia w ciąży i nie zachowuje należytej ostrożności. Przyczyny powodujące wady wrodzone mogą być nieznane lecz zidentyfikowano wiele czynników mogących powodować te zaburzenia np. embriopatia poalkoholowa u płodów matek nadużywających alkoholu w czasie ciąży (dystrofia wewnątrzmaciczna z dużą śmiertelnością okołoporodową, zahamowaniem rozwoju fizycznego i umysłowego, małogłowiem, niedorozwojem kości szczęki, wadami serca), różyczkowa zespół Gregga (wady powstają w okresie organogenezy, jeśli ciężarna przebyła w tym okresie różyczkę do 12tyg. ciąży; najczęstsze są wady serca, zmiany w dużych naczyniach krwio-nośnych, głuchoniemota, zmiany oczne i zaburzenia rozwoju umysłowego). Ocena zdrowia płodu w czasie ciąży opiera się na metodach diagnostyki prenatalnej, z których najważniejsze to: ultrasonografia, amniocenteza z badaniem genetycznym. Kontrola stanu R w okresie okołoporodowym opiera się na tradycyjnym osłuchiwaniu czynności serca oraz elektronicznym zapisie tej czynności w powiązaniu z czynnością skurczową macicy (kardiotokografia). Poza tym stosuje się inwazyjne badanie krwi włośniczkowej płodu, pobierając ją ze skóry główki dla oceny pH krwi (analiza utlenowania krwi płodowej). W ciąży prawidłowej (niskiego ryzyka) osłuchuje się (przy pomocy fotoskopu) brzuch rodzącej, co 15 minut w I fazie porodu i co 3 minuty w II. Elektroniczny zapis stosuje się w przypadkach podwyższonego ryzyka oraz w przypadkach, gdy istnieją zakłócenia prawidłowej czynności serca płodu.