A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - W - Z

NOWOTWORY

NOWOTWORY-w potocznym ujęciu rak; choroba nowotworowa początkowo zlokalizowana, a wtórnie ogólnoustrojowa, rozpoczyna się wówczas, gdy w jakimś miejscu organizmu pojedyncza komórka traci swe naturalne właściwości i funkcje, a jej jedynym celem stają się ciągłe podziały. Taka nieprawidłowa tkanka, która rozrasta się nadmiernie i w sposób nieskoordynowany z sąsiadującymi tkankami proliferuje (namnaża się) nawet po wyeliminowaniu czynnika, który ją wywołał. W ujęciu ściśle histologicznym R. jest odmianą nowotworu wywodzącego się z tkanki nabłonkowej. Jest zawsze procesem o charakterze złośliwym - daje przerzuty odległe w stosunku do ogniska pierwotnego. Klasyfikacja R. w tym wąskim naukowym ujęciu opiera się na rodzaju nabłonka będącego tkanką wyjściową (macierzystą), zmianach oraz stopniu zróżnicowania (dojrzałości) tych komórek. Cruczolakoraki powstają najczęściej w przewodzie pokarmowym, gruczołach dokrewnych, trzustce, wątrobie, trzonie macicy, jajnikach, płucach, gruczole krokowym, śliniankach, sutku, nerkach. R. płasko nabłonkowe powstają w jamie ustnej, przełyku, oskrzelach, skórze, gardle, tarczy szyjki macicy, czasem w innych narządach. Często powstanie R. płaskona-błonkowego jest poprzedzone zjawiskiem metaplazji płaskonabłonkowej (np. przemiana nabłonka przełyku w płaski w chorobie Barreta). R. urotelialne powstają w drogach moczowych (pęcherzu moczowym, moczowodzie, miedniczkach i kielichach nerkowych). Nowotwór ten rośnie w postaci brodaweczkowatych wypustek, w początkowym okresie rozwoju brodaweczki te wszczepiają się w inne obszary dróg moczowych. Z punktu widzenia pojedynczej komórki transformacja nowotworowa daje pewne korzyści. Życie organizmu wielokomórkowego opiera się na perfekcyjnej współpracy i organizacji, pojawienie się w dowolnym miejscu komórek uchylających się od wszelkich obowiązków (tracących całkowicie lub częściowo swą funkcję, a ta jeśli nawet jest zachowana nie podlega żadnej kontroli np. nieograniczona produkcja hormonów przez gruczolaki) i mnożących się bez ograniczeń prowadzi do nieuchronnej zguby. Proces ten jest stały, nieodwracalny i szkodliwy dla organizmu. W jego wyniku powstaje mało zróżnicowana tkanka, ze skłonnością do ciągłego powiększania swojej objętości. Dlatego ma ona ogromne zapotrzebowanie na energię i substancje odżywcze, które zdobywa kosztem innych tkanek ustroju. Te cechy tkanki nieprawidłowej określa się mianem autonomii nowotworowej. Innymi słowy, autonomia oznacza, że nowotwór, mimo iż jest integralną częścią organizmu, nie żyje jego życiem, tylko swoim genów. Nie istnieje jednakże ścisła współzależność pomiędzy takimi mutacjami, nawet licznymi, a zachorowaniem na R. Organizm wielokomórkowy nie poddaje się łatwo, posiada bowiem kilka systemów obronnych. Gdyby było inaczej, biliony komórek, z których zbudowane jest nasze ciało, nie miałyby zbyt dużej szansy przeżycia we wspólnocie zwanej organizmem. Tymczasem rzut oka na tabele statystyczne upewnia nas, że R., pomimo pewnych wyjątków, jest chorobą późnego wieku. Istnieje inna, niezwykle istotna grupa genów - antyonkogenów, których uszkodzenie może prowadzić do zachorowania na nowotwór. Jednym z najważniejszych przedstawicieli tej grupy jest gen p53, określany mianem strażnika genomu. Białko produkowane w oparciu o informację zawartą w tym genie pilnuje, by komórka z uszkodzonym DNA nie mogła się podzielić, zanim nie naprawi wszystkich nieprawidłowości. Dopóki ów strażnik czuwa, transformacja nowotworowa nie zachodzi. Badania ostatnich lat wskazują, że uszkodzenie genu p53 to najczęstsza zmiana w ludzkich komórkach nowotworowych. Dokładne poznanie jego funkcji może doprowadzić do opracowania nowego leku na R. Ostatecznym efektem tych nieprawidłowści jest powstanie komórek ze zmienionym aparatem genetycznym, który ma zapisane cechy nowotworu - komórek nowotworowych (rakowych). Dzieląc się, komórki przekazują je następnym pokoleniom. Według teorii epigenetycznej nowotwór powstaje w wyniku nieprawidłowego różnicowania się komórek. Istotą rzeczy nie jest więc zmiana w materiale genetycznym komórki, ale utrwalenie się nieprawidłowej ekspresji (manifestacji) genów. Stwierdzono, że za proces wzrostu i różnicowania komórek najprawdopodobniej odpowiadają pewne receptory powierzchniowe. Różne czynniki zewnętrzne działające na wspomniane receptory mogą zaburzać procesy podziałów komórkowych i w ten sposób doprowadzić do powstania transformacji nowotworowej. Obecnie uważa się, że niektóre nowotwory powstają na drodze mechanizmów genetycznych, a inne - epigenetycznych. Niewykluczona jest możliwość, że obydwa te mechanizmy współdziałają ze sobą w złożonym procesie karcynogenezy. W leczeniu R. podstawową rolę przypisuje się profilaktyce. Znamy bowiem wiele czynników środowiskowych będących karcynogenami, możemy też określić zagrożenie dziedziczne niektóymi onkogennymi mutacjami genów. Osoby zagrożone są poddawane częstym badaniom pod kątem wykycia zagrażającej im postaci R., a te leczone wcześnie dają większy odsetek wyleczeń. Pod kontrolą badań histologicznych określających rodzaj komórek nowotworowych i ich wrażliwość na hormony, chemioterapię i naświetlanie wybiera się odpowiednie leczenie, często w postaci skojarzonej z leczeniem operacyjnym mającym na celu usunięcie głównej masy guza (zmniejszenie liczby komórek rakowych). Niekiedy wcześnie podjęte leczenie operacyjne może całkowicie wyeliminować chorobę. Operacje mogą być: leczeniem radykalnym (wycięcie guza w granicach zdrowych tkanek), ablacyjnym (zmniejszenie masy guza lub wycięcie przerzutu), paliatywnym (operacje podtrzymujące naruszone przez raka funkcje życiowe organizmu chorego stosowane u pacjentów w zaawansowanym, nieuleczalnym okresie rozwoju choroby). Postęp w leczeniu polega nie tylko na wynajdywaniu nowych schematów różnego rodzaju terapii, ale także na ograniczaniu ich efektów ubocznych. Chemioterapię uszkadzającą głównie szybko dzielące się komórki ustroju (np. szpik kostny) prowadzi się w sposób wybiórczy (wysoce selektywny) dostarczając lek bezpośrednio do naczyń krwionośnych guza. Uwrażliwiając komórki nowotworowe odpowiednimi radiofarmaceutykami uzyskuje się miejscowe działanie promieniowania. Duże znaczenie przypisuje się rozwojowi immunoterapii, polegającej nie tylko na stosowaniu środków wzmacniających naturalną odpowiedź immunologiczną organizmu chorego na obecność obcej immunologicznie tkanki, jaką jest tkanka rakowa. Nową metodą leczenia nowo-tworów, stojącą na pograniczu immunoterapii i chemioterapii jest stosowanie leków opartych na przeciwciałach monoklonalnych. Istotą tego leczenia jest podawanie przeciwciał łączących się wybiórczo z takimi antygenami, których zwiększoną ekspresję obserwuje się w komórkach rakowych. Na R. umiera dziś w naszym kraju dwa razy więcej osób niż przed 30 laty (w 1963 roku odnotowano 34500 zgonów). Częściowo związane jest to z przyrostem liczby mieszkańców Polski (w 1963 roku byto nas - 30,7 min, a w 1991 już - 38,2 min) oraz z tym, że jesteśmy starzejącym się społeczeństwem. Najczęstsze nowotwory złośliwe wśród mężczyzn to rak płuc (34,9%), żołądka (10,7%), prostaty (5,1%), odbytnicy (4,3%) i trzustki (4,0%). Wśród kobiet dominuje rak piersi (13,4%), płuca (9,2%), żołądka (8,1%) i szyjki macicy (6,6%). Nowotwory, których częstość występowania zdecydowanie rośnie to rak jamy ustnej, krtani i płuca (wszystkie związane z paleniem papierosów), czerniak, rak jelita grubego, jajnika oraz trzustki. Roczne tempo wzrostu umieralności na nowotwór złośliwy płuca u mężczyzn jest u nas dwukrotnie wyższe niż w jakimkolwiek innym kraju Europy.







Zobacz również, zioła NOWOTWORY: